Od 1 października 2025 r. w Polsce zacznie obowiązywać ogólnopolski system kaucyjny, obejmujący plastikowe butelki, puszki i szklane opakowania wielokrotnego użytku. To odpowiedź na unijne zobowiązania i krok w stronę gospodarki o obiegu zamkniętym, który ma ograniczyć ilość odpadów i zwiększyć recykling. Realizacja systemu kaucyjnego wystawi na próbę sklepy, producentów i… cierpliwość konsumentów.

Od października 2025 r. ruszy system kaucyjny

System kaucyjny, który zacznie obowiązywać w Polsce od 1 października 2025 roku, to narzędzie wspierające gospodarkę o obiegu zamkniętym. Ma on na celu zwiększenie poziomu selektywnej zbiórki opakowań oraz ograniczenie ich negatywnego wpływu na środowisko. Jest to odpowiedź na wymogi Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/904 z dnia 5 czerwca 2019 r. w sprawie ograniczenia wpływu niektórych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko. Dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie do osiągnięcia konkretnych poziomów zbiórki i wykorzystania tworzyw z recyklingu. Wprowadzenie ogólnopolskiego systemu kaucyjnego stanowi jeden z kluczowych kroków w kierunku realizacji unijnych celów środowiskowych.

Jak działa system kaucyjny?

System kaucyjny polega na tym, że konsument zapłaci dodatkową kwotę – kaucję – podczas zakupu napoju w opakowaniu, który jest objęty systemem. Kaucję będzie mógł odzyskać po zwrocie pustego opakowania.

Najważniejsze zasady funkcjonowania systemu:

1. pobór kaucji przy kasie – doliczana będzie osobno do ceny produktu, przy zakupie opakowania z oznaczeniem systemu kaucyjnego;
2. brak konieczności paragonu – aby odzyskać kaucję, nie trzeba okazywać dowodu zakupu;
3. zwrot w dowolnym punkcie zbiórki – możliwe będzie oddanie opakowania w różnych sklepach i punktach, niezależnie od miejsca zakupu;
4. oznaczenie opakowań – tylko opakowania z widocznym logotypem systemu będą objęte kaucją;
5. zakaz zgniatania opakowań – zwrot musi nastąpić w formie niezgniecionej, co umożliwia maszynowe rozpoznanie.

Sklepy i ich obowiązki:

1. sklepy powyżej 200 m² będą musiały zarówno pobierać kaucję, jak i przyjmować opakowania;
2. sklepy poniżej 200 m² będą miały obowiązek tylko poboru kaucji, ale udział w zbiórce będzie dla nich dobrowolny;
3. w każdej gminie będzie musiał funkcjonować co najmniej jeden stacjonarny punkt odbioru opakowań.

Podstawa prawna oraz cel i założenia systemu

Podstawą prawną wdrożenia systemu są regulacje wynikające z Dyrektywy SUP (Single-Use Plastics) – Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/904 z dnia 5 czerwca 2019 r. w sprawie ograniczenia wpływu niektórych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko. Zgodnie z Dyrektywą:

1. do 2025 r. kraje członkowskie mają osiągnąć poziom 77% selektywnej zbiórki plastikowych butelek;
2. do 2029 r. kraje członkowskie mają osiągnąć poziom aż 90% selektywnej zbiórki plastikowych butelek;
3. od 2025 r. opakowania mają zawierać co najmniej 25% tworzyw sztucznych z recyklingu;
4. od 2030 r. – opakowania mają zawierać co najmniej 30% tworzyw sztucznych z recyklingu.

Polska ustawa z dnia 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi stanowi narzędzie do wdrożenia tych założeń na gruncie krajowym. W szczególności doprecyzowuje zasady udzielania zezwoleń, rolę operatorów i obowiązki sklepów.

System kaucyjny ma nie tylko zwiększyć poziom selektywnej zbiórki, lecz także poprawić jakość materiału trafiającego do recyklingu oraz zapewnić producentom dostęp do wysokiej jakości surowca wtórnego, szczególnie w kontekście butelek PET. Głównym założeniem systemu jest ograniczenie wpływu tworzyw sztucznych jednorazowego użytku na środowisko.

Jakie opakowania obejmie system?

System kaucyjny obejmie:

1. plastikowe butelki jednorazowe do 3 litrów;
2. metalowe puszki do 1 litra (docelowo – do 3 litrów);
3. szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 litra (od 2026 roku).

Opakowania wyłączone z systemu

Z systemu wyłączone zostaną m.in. opakowania po mleku i produktach mlecznych, kartony po sokach oraz szklane butelki jednorazowego użytku. Decyzja ta wzbudza kontrowersje wśród ekspertów i organizacji ekologicznych, którzy podkreślają, że wyłączenie tych opakowań może obniżyć skuteczność systemu i podważać jego spójność z celami zrównoważonego rozwoju.

Kto zapłaci za system?

Zgodnie z zasadą rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP), finansowanie systemu będzie spoczywać głównie na podmiotach wprowadzających do obrotu napoje w opakowaniach objętych systemem. Koszty będą obejmować m.in.:

1. zbiórkę i transport opakowań;
2. prowadzenie ewidencji;
3. zarządzanie systemem kaucji.

Dodatkowym źródłem finansowania będą niezwrócone kaucje oraz przychody ze sprzedaży surowców wtórnych pozyskanych z recyklingu.

Dlaczego warto?

Korzyści dla środowiska i społeczeństwa:

1. mniej śmieci w lasach, parkach i nad wodą;
2. wzrost świadomości ekologicznej obywateli;
3. mniejsze zużycie surowców – mniej plastiku, szkła i aluminium;
4. większy udział recyklingu w nowych opakowaniach;
5. tworzenie trwałych nawyków segregacji i ponownego wykorzystania.

Realizacja systemu kaucyjnego: między wymaganiami prawnymi a rzeczywistością

Wyzwania organizacyjne i finansowe

Szacowane koszty wdrożenia systemu są znaczące. Główny ciężar finansowania poniosą producenci napojów. Chociaż branża odpadowa zyska dostęp do wysokiej jakości surowców, to samorządy mogą odczuć straty z tytułu ograniczenia zawartości frakcji PET i aluminium w żółtych workach. Dodatkowo sklepy – zwłaszcza mniejsze – muszą się przygotować na inwestycje w urządzenia do zbiórki oraz reorganizację przestrzeni i obsługi klientów.

Opóźnienia i chaos informacyjny

Choć ustawa przewiduje uruchomienie systemu od 1 października 2025 roku… to wiele wskazuje na to, że termin ten może być trudny do zrealizowania. Brakuje podpisanych umów z operatorami, bez których niemożliwe będą rozliczenia między uczestnikami systemu. Dodatkowo, część producentów zapowiada przystąpienie do systemu dopiero od 2026 roku.

Sklepy powyżej 200 m² są zobowiązane do pełnej gotowości, ale wiele z nich nadal nie podpisało umów z operatorami. Grożą im kary od 10 tys. zł do 500 tys. zł, choć resort środowiska zapowiada łagodniejsze podejście w okresie przejściowym.

Konsument w centrum zmian – czy jest gotowy?

Największym zagrożeniem może okazać się chaos komunikacyjny. Brakuje ogólnokrajowej kampanii informacyjnej, która wyjaśniałaby konsumentom zasady funkcjonowania systemu. W rezultacie może dojść do sytuacji, w której konsumenci nie będą w ogóle wiedzieli, gdzie i jak oddać opakowania, co obniży efektywność wdrożenia.

Polska nie jest pierwsza – europejskie inspiracje

Systemy kaucyjne działają z sukcesem w wielu krajach europejskich:

1. Niemcy – poziom zwrotu opakowań sięga 97%;
2. Norwegia – 95% zwrotu butelek PET;
3. Litwa – w 2 lata od wprowadzenia osiągnęła poziom 90%.

Dziś już 180 milionów Europejczyków korzysta z takich systemów a od października 2025 roku dołączą do nich także Polacy (na razie nie wiadomo z jakim skutkiem).

Podsumowanie

Wprowadzenie systemu kaucyjnego to istotny krok w kierunku realizacji celów gospodarki o obiegu zamkniętym i ograniczenia negatywnego wpływu odpadów na środowisko. Jego skuteczność będzie jednak zależała nie tylko od przepisów, ale także od sprawnej organizacji, gotowości branży i skutecznej komunikacji z konsumentami. Chociaż potencjalne korzyści są znaczące – zarówno ekologiczne, jak i ekonomiczne – to realne pozostają obawy o opóźnienia, niedostosowanie infrastruktury czy brak spójnej informacji dla obywateli. Najbliższe miesiące będą kluczowe: bowiem od jakości przygotowań zależy, czy 1 października 2025 r. system ruszy płynnie, czy też okaże się źródłem chaosu i rozczarowania.

Informacja Ministerstwa Klimatu i Środowiska dot. systemu kaucyjnego.

Ustawa z dnia 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/904 z dnia 5 czerwca 2019 r. w sprawie ograniczenia wpływu niektórych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko.

Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 8 lipca 2024 r. w sprawie wysokości kaucji dla poszczególnych rodzajów opakowań objętych systemem kaucyjnym.

Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 9 grudnia 2023 r. w sprawie stawek opłat produktowych dla poszczególnych rodzajów opakowań.