Pojęcie „wspólnika iluzorycznego” w spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością budzi kontrowersje wśród przedsiębiorców i organów ubezpieczeniowych. ZUS weryfikuje faktyczny udział wspólników w spółce, aby zapobiegać obchodzeniu przepisów o ubezpieczeniach społecznych. Coraz częściej problem ten trafia na wokandę, a linia orzecznicza Sądu Najwyższego potwierdza dopuszczalność weryfikowania realnych relacji korporacyjnych wspólników i wprowadza istotne wytyczne. Artykuł omawia praktyczne skutki tych regulacji dla prowadzenia spółek i bezpieczeństwa przedsiębiorców.

Od dłuższego czasu pojęcie ,,wspólnika iluzorycznego” polaryzuje środowisko prawnicze w Polsce. Termin ten nie został zdefiniowany przez Ustawodawcę i aby najlepiej wyjaśnić to pojęcie należy wskazać przykładowy stan faktyczny, w którym opiszemy zależność wspólników w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. W sytuacji, kiedy w spółce występuje kilku wspólników, a jeden z nich jest wspólnikiem o przeważającej liczbie udziałów np. 99 udziałów na 100, które przyznają mu wyłączne prawo głosu podczas zgromadzenia wspólników oraz niemal wyłączne prawo do zysku , a drugi wspólnik posiada 1 udział i brak jakiejkolwiek decyzyjności w Spółce, mamy do czynienia z pojęciem wspólnika iluzorycznego, z którego korzysta Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Warto w tym miejscu nadmienić, iż zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9 tej ustawy, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są: osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz osobami z nimi współpracującymi. Mając na względzie powyższy przepis należy nadmienić, iż zgodnie z art. 8 ust. 6 pkt 4 wymienianej ustawy za osobę, która prowadzi pozarolniczą działalność uważa się wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólników spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej.

Wspólnik w jednoosobowej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością powinien opłacać składki na zasadach wskazanych w przepisach powyżej. W przypadku wieloosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością każdy ze wspólników podlegałby ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia pracowniczego. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stoi na stanowisku, iż w przypadku, w którym występuje duża dysproporcja posiadanych udziałów w spółce między wspólnikami mamy do czynienia z pozorną zmianą statusu spółki z jednoosobowej na wieloosobową. Konsekwencją, której jest opłacanie przez wspólnika większościowego składek, jako pracownik spółki, nie zaś zgodnie z zasadami, jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność. Pogląd stosowany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 grudnia 2020 r., sygn. akt I UK 225/19.

Z perspektywy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych tak duża dysproporcja udziałów może wskazywać, że mniejszościowy wspólnik nie posiada rzeczywistej możliwości wyrażenia swojej woli w sprawach spółki. Organ przyjmuje wówczas, że funkcja tego wspólnika ma jedynie charakter formalny i służy przekształceniu jednoosobowej spółki w podmiot wieloosobowy wyłącznie dla celów ubezpieczeniowych. W ocenie ZUS taki zabieg prowadziłby do obchodzenia art. 6 ust. 1 pkt 5 oraz art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, które przewidują odmienny reżim składkowy dla wspólników jednoosobowej spółki z o.o. Z tego powodu organ bada nie tylko treść wpisu w KRS, lecz również rzeczywistą strukturę decyzyjną i gospodarczą spółki.

W praktyce oznacza to, że ZUS nie opiera się wyłącznie na literalnej treści wpisu do KRS, ale ocenia rzeczywiste relacje korporacyjne pomiędzy wspólnikami oraz zakres ich wpływu na działalność spółki. Jeżeli udział mniejszościowego wspólnika jest wyłącznie symboliczny i nie przekłada się na żadne realne uprawnienia korporacyjne, ZUS traktuje taką konstrukcję jako próbę obejścia przepisów o ubezpieczeniach społecznych. Kryterium decydującym staje się zatem nie liczba wspólników, lecz faktyczna równowaga — lub jej brak — pomiędzy nimi.

Warto jednak zaznaczyć, że w najnowszym orzecznictwie Sąd Najwyższy wydał uchwałę z dnia 21 lutego 2024 r., o sygn. akt III UZP 8/23, która doprecyzowuje kryteria oceny statusu wspólnika w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w kontekście obowiązkowych ubezpieczeń społecznych. Sąd podkreślił, że nawet w sytuacji, gdy udział mniejszościowy w spółce jest wyraźnie symboliczny (np. 1% przy 99% dla wspólnika większościowego), nie można automatycznie zakwalifikować takiego wspólnika jako „pracownika” dla celów składkowych, o ile zachowane są formalne prawa korporacyjne wynikające z umowy spółki i KRS. Uchwała ta wprowadza istotną korektę wobec wcześniejszego stanowiska ZUS, wskazując, że przy ocenie obowiązku ubezpieczeniowego należy brać pod uwagę zarówno formalne uprawnienia wspólnika, jak i rzeczywisty wpływ na funkcjonowanie spółki, ale brak realnej decyzyjności nie przesądza automatycznie o konieczności opłacania składek jako pracownik. Dzięki tej uchwale przedsiębiorcy zyskują większą pewność prawną, a organy kontrolne muszą uwzględniać zarówno przepisy korporacyjne, jak i faktyczny stan decyzyjny w spółce.

Nad pojęciem ,,wspólnika iluzorycznego” powstało wiele znaków zapytania. Nasi eksperci podkreślają, iż zgodnie z art. 153 Kodeksu Spółek Handlowych to umowa spółki reguluje ile udziałów może mieć wspólnik. Z tego przepisu bezpośrednio wynika, iż od wspólników zależy ile udziałów w Spółce będą posiadać. W sytuacji kiedy z wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego wynika, że Spółka jest wieloosobowa, nie można stawiać przepisów ubezpieczeniowych nad Kodeksem Spółek Handlowych i przyjmować, że spółka ma tylko jednego wspólnika.

W świetle sporów interpretacyjnych oraz utrwalającej się linii orzeczniczej kluczowe staje się wypracowanie jednoznacznych zasad oceny statusu wspólnika w wieloosobowej spółce z o.o. Przedsiębiorcy powinni mieć świadomość, że struktura udziałów oraz sposób funkcjonowania spółki mogą podlegać weryfikacji przez ZUS. Przejrzysta konstrukcja korporacyjna i realny udział wspólników w decyzjach spółki mogą ograniczyć ryzyko zakwestionowania ich statusu i nałożenia obowiązku opłacania składek na zasadach właściwych dla jednoosobowych spółek z o.o.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
2. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych.
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2020 r., o sygn. akt I UK 225/19.
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2024 r., o sygn. akt III UZP 8/23.